|
|
Historia Książki - dziedzina wiedzy badająca książkę od początków jej istnienia. Historia ta dzieli się na dwa okresy: książkę rękopiśmienną – sprzed ery druku, tworzoną do 1500 roku (zalicza się tu też inkunabuły), oraz na epokę książki drukowanej, której rozwój zawdzięczamy Janowi Gutenbergowi.
* Historia literatury
Renesans
* Inkunabuły
- (łac. in cunabula – w kołysce) to wszystkie druki wydane do 1500 roku włącznie. Technikę druku za pomocą ruchomych czcionek wynalazł około 1450 Johannes Gutenberg w Moguncji. Wzorcem dla inkunabułów była książka rękopiśmienna. Inkunabuły do lat 70. XV wieku nie posiadały karty tytułowej. Tzw. oczko – kilka pierwszych wyrazów tekstu wykonanych techniką drzeworytu. Różnorodność krojów pisma: tekstura (Biblia 42-wierszowa), gotyko-antykwa (hybryda stworzona na gruncie włoskim jako mieszanka minuskuły gotyckiej i karolińskiej), bastarda, rotunda, antykwa. Stosowano incipit (dosł. zaczyna się: imię autora i tytuł dzieła) i explicit (dosł. kończy się: tytuł dzieła).
Pełnego kolofonu (z sygnetem drukarskim) użyli po raz pierwszy Johann Fust i Piotr Schöffer w Psałterzu Mogunckim w 1457 roku. Elementy zdobnicze inkunabułów to floratury, rubryki, malarstwo miniaturowe i inicjał. W miejscu przeznaczonym na inicjał nadrukowywano literkę (tzw. reprezentant), żeby ułatwić pracę iluminatorowi. Upowszechniały się ilustracje drzeworytowe i metalorytowe. Rozpoczęto numerowanie kart (foliowanie). Numerowanie/oznaczenie składek nazywano w książkach drukowanych sygnaturą (w książce rękopiśmiennej był to kustosz), a pierwszy wers składki następującej nazywano kustoszem (w książce rękopiśmiennej reklamantem). Do książki drukowano także wykaz składek (podawano wyrazy od których zaczynała się poszczególna składka i kończyła). Drukowano też na osobnej karcie nagłówki (tabula rubricarum), przekazywane rubrykatorowi. Z tabula rubricarum wykształcił się w XVI w. spis treści. Stosowano jednoszpaltowy układ tekstu dla tekstów świeckich, dwuszpaltowy dla tekstów liturgicznych i prawniczych i modus modernus dla naukowych. Wyróżniano formaty bibliograficzne: plano (1°) – nie złożony, folio (2°) – złamany raz, quatro (4°) – dwa razy, octavo (8°) – trzy razy, sedecimo (16°) – cztery razy. Składki: najczęściej stosowano ternion (6 kart), quaternion (8 kart), quinterion (10 kart). Książka rękopiśmienna funkcjonowała równolegle z drukowaną jeszcze w XVI/XVII w.
* Książka XVI-wieczna
- Stosowano tylko metodę typograficzną. Czcionka: antykwa (pierwsza stworzona przez Nicolasa Jensona; nowy typ Klaudiusza Garamonda), kursywa (1501 r. – Aldus Manutius; kursywa francuska – Robert Granjon), szwabacha (czcionka wittenberska), bastarda, fraktura, czcionka grecka (wymyślona przez Aldusa Manutiusa, używana przez Frobena z Bazylei). Łacińskie teksty liturgiczne i teksty w językach narodowych drukowano czcionką gotycką. Pozostałe teksty łacińskie drukowano antykwą. Trzy techniki zdobienia: miedzioryt (technika wklęsła), drzeworyt (wypukła; drzeworyt włoski – biały rysunek na czarnym tle – Ratdolt; drzeworyt francuski – czarny rysunek na białym tle), metaloryt (wypukła). Od 1500 r. stosowano kartę tytułową (po raz pierwszy użył jej W. Stőckel). Dążono do umieszczania na karcie tytułowej sygnetu drukarskiego.
Od około 1510 r. zdobiona karta tytułowa była stałym elementem. Stosowano drzeworytową ramkę tytułową (często była to jedyna ozdoba w całej książce). Od lat 20. książka była skromniejsza, straciła na staranności – wpływ reformacji. Drukowanie dużych nakładów wiązało się z niszczeniem czcionek i niezbyt wyraźnym drukiem. Dodatkowo, aby cena była niższa, drukowano na niskiej jakości papierze. W XVI w. pojawił się druk ulotny i okolicznościowy w formacie quatro. Pod koniec XVI wieku wkracza nowy styl – barok.
* Oprawy
- W zachodniej Europie podstawowym materiałem była deska obciągnięta skórą (wołową, cielęcą, świńską, sporadycznie z dzikich zwierząt, pergaminem); w bogatych oprawach chętnie stosowano zdobienie złotem; elementy zdobnictwa: palmetki (głowy ludzkie popiersia), motywy wschodnie. Piękne oprawy renesansowe w swych kolekcjach mieli bibliofile: Jan Grolier, Tomasz Maioli, Demetrio Canevari (jego oprawy miały plakietę w formie medalu z wizerunkiem Apollina).
* Tematyka/funkcja
- humanizm; rozwój języka narodowego – m.in. powieści w językach narodowych, poezja; odtworzenie spuścizny świata starożytnego – wydania dzieł literackich, przyrodniczych, filozoficznych; literatura niereligijna na potrzeby uniwersytetów – np. książki z zakresu anatomii, zielniki obficie ilustrowane drzeworytami; funkcja ideowa (książka i druki reformacyjne/kontrreformacyjne); druk O obrotach… Kopernika, dzieł Galileusza, Giordano Bruno – książki wpisane do indeksu ksiąg zakazanych; książka na wysokim poziomie edytorskim i książka jako narzędzie walki religijnej i politycznej (wydawana szybko, bez dbałości o estetykę).
|
Mezopotamia
